Ροδάνθη Σκουρτέλλη • Πώς είναι ένας επαναστάτης που τον αδίκησε η ιστορία;

γράφει η Ροδάνθη Σκουρτέλλη | Η Εποχή,
Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2025 »»

Το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου έφυγε από τη ζωή η ηθοποιός και συγγραφέας Δέσποινα Τομαζάνη σε ηλικία 81 ετών. Το Βιβλίο που δεν γράφτηκε είναι το τελευταίο συγγραφικό της πόνημα. Η Δέσποινα Τομαζάνη ανήκει στις σπάνιες εκείνες περιπτώσεις καλλιτεχνών που ασχολήθηκε με την ίδια επιτυχία με τον κινηματογράφο, το θέατρο και τη λογοτεχνία. Με καταγωγή από τη Χίο και έντονο ενδιαφέρον για την ιστορία του τόπου της, στο τελευταίο της βιβλίο επιχειρεί να προσεγγίσει κριτικά και δημιουργικά τη ζωή του Χιώτη αγωνιστή Αντώνη Μπουρνιά, αναδεικνύοντας παράλληλα τα όρια και τις δυνατότητες της ιστορικής αφήγησης. Ωστόσο, ο τίτλος του βιβλίου φαίνεται πως έφερε και μια προμνησιακή διάσταση.

Το τελευταίο βιβλίο της Δέσποινας Τομαζάνη με τον φαινομενικά ανορθόδοξο τίτλο Το Βιβλίο που δεν γράφτηκε είναι ένα ιστορικό αφήγημα που συνδέεται με τη μακρόχρονη προσπάθεια της συγγραφέως να αφηγηθεί με ιστορική ακρίβεια

Μολονότι ο Μπουρνιάς βρέθηκε στο επίκεντρο των γεγονότων που σημάδεψαν την εποχή του, παρέμεινε στο περιθώριο της ιστορικής μνήμης και της επίσημης ιστοριογραφίας.

Με αυτή τη λογική, η εκ πρώτης όψεως παραδοξότητα του τίτλου μπορεί να ιδωθεί όχι ως ένα απλό λεκτικό ευφυολόγημα, αλλά ως μια ακόμη αλληγορία της αδιάκοπης αντιπαράθεσης ανάμεσα στη μνήμη και στη λήθη· επιπλέον, και ως ένα case study της εύθραυστης ισορροπίας ανάμεσα σε όσα προκρίνει και σε όσα αφήνει στο περιθώριο – για τους όποιους λόγους – η ιστορική έρευνα.

Με πρόθεση να αποδώσει στον Μπουρνιά την αναγνώριση που του αρμόζει, η Τομαζάνη άρχισε να συλλέγει υλικό ώστε να γράψει το «βιβλίο που έλειπε» για τον αφανή ήρωα της Χίου. Ωστόσο, σύντομα βρέθηκε αντιμέτωπη όχι μόνο με την περιορισμένη διαθεσιμότητα πηγών, αλλά και με ένα καίριο μεθοδολογικό ερώτημα. Σε ποιο βαθμό είναι άραγε εφικτή η ανασύνθεση της ζωής ενός ιστορικού προσώπου χωρίς τα κενά της τεκμηρίωσης να κατευθύνουν τον συγγραφέα σε μυθοπλαστικές επινοήσεις, προκειμένου να διαμορφωθεί ένα συνεκτικό και ολοκληρωμένο αφήγημα;

Η αναζήτηση τεκμηρίων ως μέσο της αφήγησης

Η ιδιαίτερη αξία του βιβλίου της Τομαζάνη έγκειται ακριβώς στον τρόπο με τον οποίο η συγγραφέας διαχειρίζεται δημιουργικά αυτό το δίλημμα. Επιλέγει να μετατρέψει την αναζήτηση τεκμηρίων σε οργανικό μέρος της ίδιας της αφήγησής της.

Ξεκινά την έρευνα από την Πυραμά της Χίου, τη γενέτειρα του Μπουρνιά. Εκεί συναντά τον υπεραιωνόβιο Στυλιανό Λεωνή, μια εμβληματική μορφή που, αν μην τι άλλο, προσωποποιεί τη ζωντανή μνήμη του τόπου. Οι μαρτυρίες του αποτελούν πολύτιμο υλικό προφορικής ιστορίας και λειτουργούν ως αντίβαρο στην απουσία πρωτογενών πηγών.

… Αμέσως άρχισε τη διήγηση με φωνή πεντακάθαρη, σταθερή και σίγουρη για ό,τι ιστορούσε. Η μνήμη του εντυπωσιακή στα ονόματα, στις ημερομηνίες, στη συνοχή των γεγονότων, σε όλα. Ο Χατζηαντώνης Μπουρνιάς, ο οπλαρχηγός, γεννήθηκε εδώ στην Πυραμά το 1788. Σε ηλικία δεκατεσσάρων χρονών έφυγε με χιώτικο καΐκι και πήγε στη Σάμο. Από τη Σάμο με γαλλικό καΐκι κατέληξε στη Γαλλία, πιθανόν στη Μασσαλία, κατατάχτηκε στον γαλλικό στρατό και ακολούθησε τον Ναπολέοντα… (σσ. 23-24).

Στον γαλλικό στρατό ο Μπουρνιάς απέκτησε σημαντική στρατιωτική εμπειρία, κι έτσι αργότερα επέστρεψε και συμμετείχε ενεργά στον αγώνα για την απελευθέρωση της Χίου, οργανώνοντας ένοπλο σώμα μαζί με τους Δημήτριο Υψηλάντη και Λυκούργο Λογοθέτη. Η εξέγερση του 1822 απέτυχε καταλήγοντας στη μεγάλη Σφαγή της Χίου. Ο Μπουρνιάς έχασε τη γυναίκα του την Αγγελικούλα και τα παιδιά του, ενώ ο ίδιος τραυματίστηκε πολλές φορές. Κατέφυγε στην Αίγινα. Εκεί δημιούργησε δεύτερη οικογένεια και συμμετείχε ξανά, το 1827, σε νέα απόπειρα για την απελευθέρωσης της Χίου.

Αν το βιβλίο περιοριζόταν σε αυτή τη διαδρομή, θα ήταν ίσως μια ακόμη ιστορική βιογραφία. Η Τομαζάνη, όμως, κάνει κάτι πιο ενδιαφέρον. Αμφισβητεί ακόμη και το δικαίωμά της να αφηγηθεί αυτή την άγνωστη ζωή. Στέκεται με ιδιαίτερη προσοχή στις αντικρουόμενες κρίσεις που αναφέρονται στο πρόσωπο του Μπουρνιά.

Στο προτελευταίο κεφάλαιο, με τίτλο «Ομολογία», η Τομαζάνη παραδέχεται ότι δεν μπορεί να γράψει το βιβλίο που αρχικά είχε φανταστεί. Δεν γνωρίζει πραγματικά τον Μπουρνιά και αρνείται να προσποιηθεί ότι έχει αρκετά στοιχεία στη διάθεσή της γι’ αυτόν. Δεν θέλει να του αποδώσει σκέψεις, συναισθήματα ή προθέσεις μόνο και μόνο για να γεμίσει τα κενά της αφήγησης.

Ομολογώ πως δεν μπορώ να γράψω το βιβλίο που θα είχε ήρωα τον Αντώνη Μπουρνιά. Ρωτάω τον εαυτό μου, Γιατί;
Μου λέει για πολλούς, πάμπολλους λόγους.
«Έναν πες μου έναν!» κραυγάζω σιωπηλά, από βαθιά μέσα μου.
«Γιατί δεν τον ξέρω», μου αποκρίνεται, «και δεν με ενδιαφέρει να τον κατασκευάσω». (σ. 59)

Έτσι, το αφήγημά της μετατρέπεται βαθμηδόν σε στοχασμό πάνω στη σχέση ανάμεσα στο ιστορικό γεγονός, τη μνήμη και τη μυθοπλασία. Η Τομαζάνη διερωτάται για μια ακόμη φορά αν ένας συγγραφέας έχει δικαίωμα να συμπληρώνει με μυθοπλασία όσα η Ιστορία δεν έχει τεκμηριώσει προκειμένου να δημιουργήσει ένα αφήγημα με συνοχή. Σταδιακά, η Τομαζάνη θολώνει τα όρια ανάμεσα στον ιστορικό χρόνο και στη μυθοπλασία. Ο Μπουρνιάς παύει να ανήκει αποκλειστικά στο 1821 και εμφανίζεται να περιπλανιέται στη σύγχρονη Χίο, να συνομιλεί με τον Όμηρο (σ. 116) και τη μυστηριώδη Λαμπρινή (σσ. 92-93).

Πρωτοχρονιά του 2010 είχε 30 βαθμούς Κελσίου. Τούμπα ο χειμώνας!
Λαμπρινή: «Ένα θεατρικό με δύο άγνωστες λέξεις και η υδρία πετάχτηκε στη θάλασσα!»
Αντώνης: «Μάζεψε τον χρόνο και τις λέξεις σου. Δεν σε καταλαβαίνω».
Αντώνης: «Γιατί ασχολείσαι μαζί μου; Τι θέλεις να πεις;»
Λαμπρινή: «Δεν θέλω να πω, θέλω να δω. Πώς είναι ένας επαναστάτης που τον αδίκησε η ιστορία;»

Τα βιβλία έχουν τη δική τους βούληση;

Στο τελευταίο κεφάλαιο, με τίτλο «Επίλογος», και έπειτα από τους ετεροχρονισμένους διαλόγους του Μπουρνιά, η συγγραφέας επανέρχεται στους προβληματισμούς της γύρω από τη συγγραφική διαδικασία. Θέτει το ερώτημα του πότε ένα βιβλίο μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά ολοκληρωμένο. Αποτελεί το τέλος αποκλειστικά προϊόν της βούλησης του συγγραφέα ή μήπως υπάρχει μια στιγμή κατά την οποία το ίδιο το κείμενο έχει εξαντλήσει τη δυναμική του και ο δημιουργός οφείλει να το αντιληφθεί; Η ίδια φαίνεται να υιοθετεί τη δεύτερη εκδοχή, υποστηρίζοντας ότι η συγγραφή κάποτε ολοκληρώνεται αυτοτελώς και ότι το μόνο που απομένει στον συγγραφέα είναι να διαισθανθεί αυτή τη στιγμή.

Τελικά, ο παράδοξος τίτλος Το βιβλίο που δεν γράφτηκε δεν αναφέρεται σε ένα ανύπαρκτο ιστορικό βιβλίο, αλλά σε ένα ανέφικτο ιστορικό βιβλίο, αν το ζητούμενο είναι η απόλυτη πληρότητα. Καμία ερευνητική διαδικασία δεν μπορεί να προσφέρει την ακέραιη αναπαράσταση του παρελθόντος. Κάθε ιστορική αφήγηση παραμένει αναγκαστικά μερική αν θέλει να σέβεται τη θεμελιώδη αρχή της επιστημονικής έρευνας· να είναι ανοιχτή σε νέες πηγές, νέες ερμηνείες και νέες αναθεωρήσεις.

ΥΓ.: «Στον χάρτη της γραφής υπάρχουν δυο ήπειροι: η μυθιστορηματική μυθοπλασία και το ακαδημαϊκό κείμενο που αμφότερα γεννήθηκαν το 19ο αιώνα… Εγώ, από την πλευρά μου, προτείνω να βγούμε από τον 19ο αιώνα. Μια τρίτη ήπειρος ανοίγεται μπροστά μας, αυτή της δημιουργίας στις κοινωνικές επιστήμες: πολυεπιστημονική διερεύνηση, υβριδικό είδος, κείμενο-έρευνα, λογοτεχνία-αλήθεια, μια συναρπαστική διανοητική περιπέτεια».

Να είχε διαβάσει άραγε η Τομαζάνη το βιβλίο του Ιβάν Ζαμπλονκά Η ιστορία είναι μια σύγχρονη λογοτεχνία: Μανιφέστο για τις κοινωνικές επιστήμες;