Τα νέα νησιά & Το μυστικό | Μαρία Λουίσα Μπομπάλ

Συνέντευξη της  Άννας Βερροιοπούλου στον Βαγγέλη Μπουμπάκη | Extreme Ways, Δεκέμβρης 2025 »»

Είναι η δεύτερη δουλειά της Μαρία Λουίσα Μπομπάλ που μεταφράζεις στα ελληνικά (η πρώτη: Οι Αναμνήσεις μιας νεκρής). Ποια είναι λοιπόν για σένα η σπουδαία αυτή Χιλιανή συγγραφέας;

Με το πρώτο βιβλίο ήθελα να συστήσω τη μεγάλη Μαρία Λουίσα Μπομπάλ, María Luisa Bombal (1910–1980), στο ελληνικό κοινό. Έτσι το 2020 μετέφρασα το μυθιστόρημα Οι αναμνήσεις μιας νεκρής (Απόπειρα), το οποίο μάγεψε τους αναγνώστες και αγαπήθηκε από πολλούς. Ωστόσο, οι ιστορίες της με είχαν μόνιμα στοιχειώσει κι είχα πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού μου να εκδώσουμε ένα δεύτερο βιβλίο της. Πήρε κάμποσο καιρό, διότι μια μεγάλη δυσκολία με την Μπομπάλ είναι να βρει κανείς και να πάρει τα δικαιώματα για τα έργα της. Να φανταστείς, μετά τις Οι αναμνήσεις μιας νεκρής ήρθαν σε επαφή μαζί μου διάφοροι απεγνωσμένοι μεταφραστές από άλλες χώρες, για να τους βοηθήσω με τα δικαιώματα. Για το δεύτερο βιβλίο, είχα αρχικά επιλέξει τρία εξαιρετικά κείμενα που μου αρέσουν πολύ. Κατάφερα τελικά να βρω τα δικαιώματα από τα δύο: τη νουβέλα «Τα νέα νησιά» και το διήγημα «Το μυστικό». Να σας εκμυστηρευτώ ότι, πρωτίστως, με έκαιγε να κάνω «Το μυστικό». Παρ’ ότι δεν θεωρείται από τα πιο αναγνωρισμένα της, είναι για μένα ένα από τα πιο σαγηνευτικά και δυνατά διηγήματα που έχω διαβάσει. Ελπίζω να σαγηνευτούν εξίσου και οι αναγνώστες.

Ποια είναι λοιπόν για μένα η Μπομπάλ; Δεν μπορώ να ξεχωρίσω τη συγγραφέα από τον άνθρωπο. Η περίεργη ομίχλη που καλύπτει τους χαρακτήρες της, τυλίγει και την ίδια την Μπομπάλ. Όλοι τους προβάλλουν μέσα από το μυστήριο και την τραγωδία. Για μένα η Μπομπάλ είναι μια φιγούρα τόσο λογοτεχνική, όσο και γυναικεία. Όταν την κοιτάς στις παλιές, ασπρόμαυρες φωτογραφίες, όταν τη διαβάζεις και μαθαίνεις για τη ζωή της, είναι σαν την ανάγνωση ενός ποιήματος. Είχε τόσο πάθος, υπερασπίστηκε με τόση φλόγα το κάθε της συναίσθημα, κάθε της στάση, κάθε της επιθυμία, που δεν μπορείς παρά να νιώσεις συγκίνηση, να τη θαυμάσεις, αλλά και να συμπάσχεις μαζί της για τη θλίψη με την οποία βίωσε εντέλει τη ζωή της. Η «δυσκολία του να είσαι», που χαρακτηρίζει και τις ηρωίδες της, την οδήγησε σε ένα είδος αποξένωσης και αργότερα στο ποτό. Δεν είναι τυχαίο που ο Νερούδα την αποκαλούσε «Φλογισμένη μέλισσα». Μάλιστα, αυτός είναι και ο τίτλος μιας όπερας βασισμένης στη ζωή της που ανέβηκε πρόσφατα στη Χιλή. Αξίζει να διαβάσει κανείς για τη συγκλονιστική ζωή της στο επίμετρο του βιβλίου Οι αναμνήσεις μιας νεκρής. Ήταν, λοιπόν, μια γυναίκα πολύ «θηλυκιά» και ταυτόχρονα ακραία αντισυμβατική, ατίθαση, τολμηρή. Δεν ασπάστηκε τον καθιερωμένο τρόπο ζωής των αρχών του 20ού αιώνα, τον γάμο, την οικογένεια, το σπιτικό, το νοικοκυριό, αλλά διεκδίκησε θαρρετά και αυτονόητα μια θέση στον ανδροκρατούμενο κόσμο, στη λογοτεχνία, στα αντρικά φιλολογικά σαλόνια. Στα πάρτι, έμπαινε κατευθείαν στα πηγαδάκια των αντρών για να μιλήσει για λογοτεχνία. Οι γυναίκες την αποστρέφονταν, οι άντρες στέκονταν αμήχανοι, παρότι τη θαύμαζαν. Ήταν για όλους εντέλει μια ύπαρξη εκκεντρική. Ένας γνωστός της είχε σχολιάσει: «Ήταν πολύ χαριτωμένη, αλλά για γυναίκα είχε πολύ δυνατή προσωπικότητα». Ήταν μια γυναίκα γεννημένη σε λάθος εποχή. Μια συγγραφέας μπροστά από την εποχή της. Όλα αυτά φυσικά αντικατοπτρίζονται στη λογοτεχνία της, μια λογοτεχνία που σε τυλίγει γλυκά, αλλά σφιχτά. Τα έργα της, τόσο ομιχλώδη, τόσο δεξιοτεχνικά, είναι γραμμένα σαν από μια μάγισσα της τέχνης του λόγου.

Τι θεματολογία επιλέγει για τα έργα της; Τι την απασχολεί και ποια φλόγα σιγοκαίει στα μύχια της ψυχής της;

Τα έργα της συγκαταλέγονται στη λογοτεχνία του φανταστικού. Με το καμουφλάζ του υπερφυσικού δίνει φωνή στις φιμωμένες επιθυμίες και στην οδύνη των γυναικών. Γίνεται έτσι, αν όχι η πρώτη, από τις πρώτες Λατινοαμερικάνες συγγραφείς που μιλούν ανοιχτά για την κατάσταση της γυναίκας μέσα στο αξιακό σύστημα των αντρών, κατακρίνοντας την πατριαρχική κοινωνία. Βασικά θέματά της είναι η γυναικεία φύση, η θέση της γυναίκας, το δίπολο άντρας-γυναίκα, ο έρωτας, η μοναξιά, η μητρότητα, ο θάνατος, το μυστήριο ως βασικό συστατικό της ζωής και του θανάτου. Ο φεμινισμός της είναι ιδιότυπος, πιο πολύ προσωπικός και ηθικός, παρά πολιτικός και κοινωνικός, και αποτελεί τη ραχοκοκκαλιά του έργου της. Με τη μαγική της πένα– μην ξεχνάμε ότι η Μπομπάλ θεωρείται πρόδρομος του μαγικού ρεαλισμού στη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία– διεισδύει στον γυναικείο κόσμο, στον μυχό των συναισθημάτων τους. Πρωτοστατεί φέρνοντας τη γυναίκα σε πρώτο πλάνο, την πραγματική γυναίκα, όχι τη γυναίκα-μούσα της ανδρικής λογοτεχνίας. Επίσης, είναι η πρώτη Λατινοαμερικάνα συγγραφέας που μιλά για τη γυναικεία ερωτική επιθυμία και τολμά να περιγράψει τη σεξουαλική πράξη, δημιουργώντας μια νέα λογοτεχνική τοπογραφία του έρωτα. Η ίδια ξεκαθάριζε, ωστόσο, ότι δεν είναι φεμινίστρια. Η ζωή της και οι πρωταγωνίστριές της περιστρέφονται γύρω από έναν άντρα. Ο άντρας και ο έρωτας είναι ο άξονάς τους. Πράγματι, ένα πράγμα που την καίει να διερευνήσει στα πεζογραφήματά της, έχοντας σημαδευτεί η ίδια από μεγάλες ερωτικές απογοητεύσεις, είναι το ερωτικό συναίσθημα και, εντέλει, το πόσο διαφορετικά αγαπά η γυναίκα από τον άντρα, αλλά και πόσο διαφορετική είναι η κοσμοθεωρία τους. Τέλος, ένα άλλο θέμα που πραγματεύεται είναι η θρησκευτική πίστη. Να σημειωθεί ότι η χιλιανή κοινωνία στην εποχή της ήταν βαθιά θρησκευόμενη, το ίδιο και η οικογένειά της. Η Μπομπάλ και οι αδελφές της πήγαν εσωτερικές σε αυστηρό καθολικό σχολείο. Εντούτοις, από νεαρή ηλικία παλεύει να απομακρυνθεί από τη θρησκεία, που της έχει επιβληθεί πιεστικά. Η ίδια έλεγε ότι έχασε τον Θεό πολύ νωρίς, καθώς η νοημοσύνη της δεν της επέτρεπε να αποδεχτεί τα δόγματα που επέβαλαν οι ιερείς. Ωστόσο, είναι ένα θέμα που την απασχολεί και αυτή η ενοχική πάλη είναι παρούσα στα βιβλία της.

Ποιος ο ρόλος της στα ισπανόφωνα γράμματα; Ο Μπόρχες, ο Φουέντες και ο Ρούλφο αναφέρονται σε αυτήν με εγκωμιαστικά σχόλια!

«Είναι η μητέρα όλων μας», έλεγε για την Μπομπάλ ο Κάρλος Φουέντες, αναφερόμενος στους μεγάλους Ισπανοαμερικανούς συγγραφείς της εποχής του. Και ο Χουάν Ρούλφο μιλούσε για το πόσο καθοριστική ήταν η επίδραση του Οι αναμνήσεις μιας νεκρής στη συγγραφή του «Πέδρο Πάραμο». Η Μαρία Λουίσα Μπομπάλ ήταν μια πρωτοπόρος συγγραφέας, που είχε αναστατώσει το λογοτεχνικό κατεστημένο της εποχής. Ανανεώνει τη θεματολογία, εισάγει νέες αφηγηματικές τεχνικές, αλλάζει ως και το «φορμάτ» του μυθιστορήματος, γράφοντας μικρής έκτασης βιβλία (όπως θα έκανε αργότερα και ο Χουάν Ρούλφο). Πολύ σημαντικό είναι το γεγονός ότι στο έργο της βρίσκουμε τα σπέρματα του μαγικού ρεαλισμού. Στον ρεαλισμό της ανδροκρατούμενης λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας η Μπομπάλ ανταπαντά με το φανταστικό στοιχείο, και οι ιστορίες της ακροβατούν με μαεστρία μεταξύ ρεαλισμού και φανταστικού, επηρεάζοντας, μεταξύ άλλων, τον Μπόρχες, ο οποίος ήταν στενός της φίλος. Να σημειώσουμε, ότι το υπερφυσικό στοιχείο στο έργο της συνομιλεί με τον εσωτερικό κόσμο και αποτελεί έκφανση του υποσυνείδητου και του συλλογικού ασυνείδητου. Ωστόσο, να ξεκαθαρίσουμε ότι το έργο της δεν είναι σουρεαλιστικό, δεν έχει να κάνει με τον αυτοματισμό, δεν επιδιώκει τον ριζοσπαστισμό, δεν αποσκοπεί στο να σοκάρει. Η ίδια τόνιζε ότι δεν είχε επηρεαστεί από τους σύγχρονούς της σουρεαλιστές. Επίσης καινοτομεί, όπως είπαμε, στους αφηγηματικούς τρόπους. Έρχεται, για παράδειγμα, σε ρήξη με τη γραμμική και εστιασμένη αφήγηση που συναντούμε εκείνη την εποχή στην πεζογραφία, δημιουργώντας απότομες τομές στον χρόνο και ένα σύνθετο σύστημα οπτικών, θυμίζοντας κινηματογραφικό μοντάζ. Και φυσικά εξερευνά τη γυναικεία συνθήκη, εισάγοντας τη γυναικεία ευαισθησία στη χιλιανή λογοτεχνία. Η Μπομπάλ θεωρείται πλέον από τις μεγαλύτερες συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής και το έργο της διδάσκεται ακόμα και στα σχολεία της χώρας της. Κι όμως, όσο ζούσε ήταν παραγνωρισμένη από την ανδροκρατούμενη «ελίτ» των ακαδημαϊκών κύκλων. Πέθανε πικραμένη, περιμένοντας μάταια το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας, για το οποίο ήταν υποψήφια πέντε φορές.

Τι θα διαβάσουμε στη συλλογή με τα δύο έργα Τα νέα νησιά & Το μυστικό που κυκλοφορεί από την Απόπειρα σε δική σου – εξαιρετική – μετάφραση και με έναν πλούσιο και πολύ κατατοπιστικό επίμετρο για την ζωή και το έργο της Μαρία Λουίσα Μπομπάλ;

Σε αυτό το βιβλίο θα διαβάσουμε τη νουβέλα «Τα νέα νησιά» με πρόλογο του Χόρχε Λουίς Μπόρχες και το διήγημα «Το μυστικό». Δύο έργα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους ως προς το θέμα, ωστόσο, όπως θα διαπιστώσετε, είναι γραμμένα από την ίδια ευαισθησία και φαντασία. Δύο ιστορίες παράξενες, ανοίκιες και οικίες μαζί. Η πρώτη, φαινομενικά μια ιστορία μυστηρίου, η δεύτερη, φαινομενικά μια πειρατική ιστορία.

Τα Νέα νησιά (1939) είναι ένα έργο που θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε σήμερα ως οικοφεμινιστικό. Τέσσερα νέα νησιά αναδύονται στους υδρότοπους της αργεντίνικης πάμπας μπροστά στα έκπληκτα μάτια των κυνηγών. Στο κοντινό αγρόκτημα «Λα Αταλάγια», η μυστηριώδης πρωταγωνίστρια Γιολάντα παλεύει με τα όνειρα: «Η Γιολάντα ξανακλείνει τα μάτια και απαλά, με αμέριστη προσοχή, πλαγιάζει στα μαξιλάρια, πάνω στον αριστερό ώμο, πάνω στην καρδιά. Αποπνίγεται, ξεφυσά και βυθίζεται και πάλι σε ταραγμένα όνειρα. Όνειρα από τα οποία απαλλάσσεται κάθε πρωί, ωχρή, εξουθενωμένη, σαν να πάλευε ολονυχτίς με την αϋπνία.»

Τι είναι τα Νέα Νησιά; Ποια η σχέση τους με τη Γιολάντα; Ποιο μυστικό κρύβει; Τα Νέα Νησιά διαδραματίζονται σε ένα περιβάλλον άγριο, ψυχοτρόπο, ένα περιβάλλον με τους δικούς του όρους και κανόνες, με ρόλο πρωταγωνιστικό στην ιστορία μας. Φαινομενικά πρόκειται για μια νουβέλα φαντασίας, στην πραγματικότητα όμως τα θέματά της δεν είναι διόλου εξωπραγματικά. Η Μπομπάλ μάς μιλά για την ασυμβατότητα των δύο φύλων, τον τρόπο που προσεγγίζουν τον κόσμο και τη Φύση, τη σύνδεση με τη Γη, για τη μοναξιά της διαφορετικότητας, για τον έρωτα, τον θάνατο. Η νουβέλα της είναι μια απάντηση στα αντρικά μυθιστορήματα-έπη της εποχής της, που εγκωμίαζαν τις αντρικές αρετές, την αρρενωπότητα, τη μάχη, την εργασία, το κυνήγι, τον αγώνα ενάντια στις δυνάμεις της φύσης. Η Μπομπάλ καταγγέλλει εδώ τον άντρα ως κατακτητή της γυναίκας και της Φύσης, αρνείται την αλληλοσυμπλήρωση των δύο φύλων μέσω του γάμου και της μητρότητας, εξερευνά την πολυπλοκότητα της επιθυμίας, την αινιγματική φύση των ανθρώπινων σχέσεων.

Το Μυστικό (1944) είναι ένα διήγημα εκ πρώτης όψεως πειρατικό, μα στην ουσία υπαρξιακό. Βλέπουμε λοιπόν ότι στα έργα της Μπομπάλ τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται, τα πεζά της βαδίζουν πάντα στο τεντωμένο σχοινί του διφορούμενου, ακροβατούν μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, μυστηρίου και λογικής. Το πανέμορφο αυτό διήγημα είναι γραμμένο με εκπληκτική μαεστρία. Να τονίσουμε εδώ ότι η Μπομπάλ ήταν μανιώδης με την τεχνική στα γραπτά της. Το Μυστικό διαφοροποιείται από τη θεματολογία της και το δίπολο άντρας-γυναίκα. Πρόκειται για μια θαλασσινή ιστορία, με όλη τη σαγήνη που ασκούν πάνω μας οι πειρατές. Μέσα από ένα παιχνίδι αντιθέτων και αντιστροφών μάς μιλά για τον θάνατο, για τη στέρηση των παραδείσων μας, για τους αντιήρωες. Είναι ένα διήγημα καθηλωτικό.
Δεν θέλω να μαρτυρήσω περισσότερα και αφήνω τον αναγνώστη να ψηλαφίσει μόνος του τις υπέροχες αυτές ιστορίες. Μια σημαντική συμβουλή: επειδή το επίμετρο ξεκλειδώνει πολλά από τα μυστικά τους, καλό θα ήταν να μην μπει κανείς στον πειρασμό να το διαβάσει πρώτο.

Τι δυσκολίες και τι προκλήσεις περιλαμβάνει η μετάφραση της Μαρία Λουίσα Μπομπάλ;

Η επιλογή των λέξεων πρέπει να είναι τέτοια ώστε να μεταφερθεί στη γλώσσα μας η ποιητικότητα της πρόζας της, η ομιχλώδης ατμόσφαιρά της, να μην απογυμνωθεί από τα πέπλα μυστηρίου.

Μια δυσκολία είναι η ρευστότητα της αφήγησης, τόσο χαρακτηριστική της συγγραφέως. Η υδάτινη αφήγηση είναι σκόπιμη, συνδέεται με το θέμα της και το στοιχείο του νερού, με τη γυναικεία φύση, και ταυτόχρονα αντικατοπτρίζει τη ζωή. Έχουμε αφηγηματικές ασυνέχειες, ρευστή χρονικά αφήγηση, μια γενικότερη ασάφεια στα όρια, όπως στα όρια ρεαλισμού-υπερφυσικού. Ενίοτε δεν είναι σαφές ποιος είναι ο ομιλητής. Υπάρχει, εν γένει, μια ιδιότυπη, αλλά μελετημένη οργάνωση. Η Μπομπάλ, όποτε αναφερόταν στον τρόπο γραφής της, μιλούσε για Γεωμετρία και για την οργάνωση των γραπτών της γύρω από έναν άξονα λογικής και μοτίβων συμμετρίας. Επομένως, ο μεταφραστής πρέπει να είναι προσεχτικός ώστε να διακρίνει, μέσα από το χάος της ρευστότητας και της ασάφειας, την αυστηρή δομή και τον επιδιωκόμενο σκοπό. Τέλος, υπάρχει ένα παράδοξο. Ενώ τα δύο αυτά έργα διαβάζονται εύκολα, ανοίγεται συνεχώς μπροστά μας μια βεντάλια νοημάτων. Τα πυκνά κείμενά της είναι γεμάτα σύμβολα και ως εκ τούτου είναι ερμητικά. Χρειάστηκε πολλή έρευνα στη βιβλιογραφία για να αποκρυπτογραφήσω τους συμβολισμούς της. Φυσικά, ο κάθε αναγνώστης μπορεί να δώσει τις δικές του ερμηνείες, είναι κι αυτό μέρος της ρευστότητας των έργων της.